Kumaş Çekme Payı Nasıl Hesaplanır? Çekme Testi, Kalıp Payı ve Serim Öncesi Dinlendirme
Kumaş çekme payı, ürünün yıkama sonrası ölçüsünün hedefte kalması için kalıba eklenen yüzdedir ve testle bulunur: kumaşa 50 cm aralıklı işaretler konur, numune ürünün yıkama talimatıyla yıkanıp kurutulur, işaretler yeniden ölçülür. Çekme % = (ilk ölçü − son ölçü) ÷ ilk ölçü × 100; boy ve en ayrı hesaplanır. Kalıp ölçüsü = hedef ölçü ÷ (1 − çekme). Örnek: 70 cm boy, %5 çekme → 70 ÷ 0,95 = 73,7 cm. Pay yalnızca yıkama çekmesi içindir; serim gerginliğinden gelen çekme paya değil, dinlendirmeye ve tansiyonsuz serime konu olur.
Bu yazıda test adımlarını, iki formülü, örnek kalıp hesabını ve kesimhanede parti bazlı çekme yönetimini anlatıyoruz.
1. Çekme Payı Nedir, Hangi Çekme Paya Girer?
Kumaş üretim boyunca gerilir: iplik, örme ya da dokuma, boya-apre ve sarım her aşamada lifi biraz daha uzatır. Bu gerilim iki ayrı anda geri gelir. Birincisi, top açıldığında ve kesilen parça serbest kaldığında ortaya çıkan relaksasyon çekmesidir. Serim gerginliğiyle birleşir, kumaşa değil sürece bağlıdır ve doğru yöntemle %0,5’in altına indirilir (bkz. tansiyonsuz serim). İkincisi, ürün ilk kez yıkanıp kurutulduğunda ortaya çıkan yıkama çekmesidir: lif şişer, örme ilmek yapısı sıkılaşır, yünde keçeleşme olur. Bu çekme kumaşın özelliğidir; serimle giderilemez, kalıbın ölçüsü çekme kadar büyütülerek karşılanır. İşte bu büyütmeye çekme payı denir.
49 × 47,5 cm
Pay yanlış hesaplanırsa iki yönde kaybedersiniz. Az pay verilirse ürün ilk yıkamada bedenden düşer; sonuç iade ve ikinci kalitedir. Fazla pay verilirse her %1 gereksiz pay boy yönünde yaklaşık %1 fazla kumaş demektir; yıllık metrajda bu fark doğrudan fire kalemine yazılır. Doğru pay, doğru testle başlar.
2. Çekme Türleri Sözlüğü
3. Çekme Testi Nasıl Yapılır? 6 Adım
Test, laboratuvar olmayan bir işletmede de yapılabilir; şart olan iki şey işaret disiplini ve ürünün gerçek yıkama talimatıyla aynı programı kullanmaktır.
Topun başından değil en az 1 metre içeriden, kenardan uzak, en az 50 × 50 cm numune kesin (ISO 3759 asgari ölçüsü). Örme kumaşta kenarları overlokla kapatın. Numuneyi 24 saat düz ve serbest hâlde oda koşulunda bekletin; relaksasyon çekmesi yıkamadan önce çıksın, yoksa iki çekme birbirine karışır.
Her yönde üç çift işaret koyun: boy yönü (çözgü ya da ilmek sırası) ve en yönü (atkı ya da ilmek çubuğu). İşaret aralığı ISO yönteminde 35 cm, AATCC yönteminde 25 cm’dir; önemli olan her çiftin aynı aralıkta olması ve silinmez kalem ya da renkli iplikle işaretlenmesidir.
Yıkama sıcaklığı, program ve kurutma yöntemi (tamburlu, asarak, düz) ürün etiketindekiyle aynı olsun; ISO 6330 ve AATCC 135 bu programları tanımlar. 40 °C’de test edilip 60 °C’de yıkanan ürün, hesaplanan paydan daha fazla çeker. Alıcı birden çok yıkama istiyorsa (3 ya da 5 döngü) o kadar tekrarlayın.
Kuruyan numuneyi gerdirmeden düz yatırın, oda koşulunda bekletin, sonra her işaret çiftinin arasını ölçün. Üç ölçümün ortalamasını alın; tek ölçüm kumaşın yerel düzensizliğini sonuca taşır.
Boy ve en için ayrı ayrı: (ilk − son) ÷ ilk × 100. Sonucu parti ve top numarası, tarih, yıkama programı ve kurutma yöntemiyle birlikte kaydedin. Eksi çıkan değer uzamadır; örme kumaşın en yönünde görülebilir.
Değeri alıcının toleransıyla karşılaştırın; tolerans aşılıyorsa kumaş ön çektirmeye ya da tedarikçiye döner. Tolerans içindeyse pay kalıba girer ve parti bir çekme grubuna atanır (bkz. bölüm 7).
4. Formül: Çekme Oranı ve Kalıp Payı
Örnek: 50 cm işaret yıkama sonrası 47,5 cm → (50 − 47,5) ÷ 50 × 100 = %5. Boy ve en ayrı hesaplanır.
Örnek: hedef boy 70 cm, çekme %5 → 70 ÷ 0,95 = 73,7 cm. Yaklaşık formül (70 × 1,05 = 73,5) küçük çekmede yeterlidir; çekme büyüdükçe payı eksik bırakır.
Neden bölme? Çekme, kalıp ölçüsünün değil ilk ölçünün yüzdesidir: 73,7 cm’lik parça %5 çekince 73,7 × 0,95 = 70,0 cm olur. “Hedef × (1 + çekme)” kısayolu ise 73,5 cm verir ve yıkama sonrası 69,8 cm’de kalır. Fark, çekme oranıyla birlikte büyür:
| Çekme | Yaklaşık: 100 × (1 + ç) | Doğru: 100 ÷ (1 − ç) | Eksik kalan pay (100 cm’de) |
|---|---|---|---|
| %2 | 102,0 cm | 102,0 cm | 0,04 cm — ihmal edilir |
| %5 | 105,0 cm | 105,3 cm | 0,26 cm |
| %8 | 108,0 cm | 108,7 cm | 0,70 cm — toleransı yer |
| %12 | 112,0 cm | 113,6 cm | 1,64 cm — beden kayar |
5. Örnek Hesap: Tişört Kalıbına Pay Verme
Pamuklu süprem bir tişört düşünelim. Alıcının istediği yıkama sonrası ölçüler: boy 70 cm, göğüs yarım en 50 cm, kol boyu 20 cm. Partinin çekme testi boyda %5, ende %2 çıktı. Kalıp ölçüleri şöyle bulunur:
| Ölçü | Yön | Hedef (yıkama sonrası) | Çekme | Hesap | Kalıp ölçüsü |
|---|---|---|---|---|---|
| Beden boyu | Boy | 70,0 cm | %5 | 70 ÷ 0,95 | 73,7 cm |
| Göğüs yarım en | En | 50,0 cm | %2 | 50 ÷ 0,98 | 51,0 cm |
| Kol boyu | Boy | 20,0 cm | %5 | 20 ÷ 0,95 | 21,1 cm |
| CAD’e girilen pay | Boy / En | Tüm parçalar oransal büyütülür; parçalar elle tek tek uzatılmaz | +%5,3 / +%2,0 | ||
Kalıp programında pay, parçaya boy ve en yönünde yüzde olarak girilir; program bütün parçaları aynı oranda büyütür, böylece dikiş eşleşmeleri bozulmaz. Kumaş etkisi görünür: boy yönündeki %5,3 pay, pastal boyunu da yaklaşık %5 uzatır. Bu yüzden pay abartılmaz; test ne diyorsa o girilir.
6. Kumaş Türüne Göre Tipik Çekme Aralıkları
Aşağıdaki değerler literatürde ve sahada sık görülen tipik aralıklardır; karar her zaman partinin kendi testine göre verilir. Aynı kumaşın iki partisi bu aralığın iki ucunda çıkabilir.
| Kumaş | Tipik yıkama çekmesi (boy) | Not |
|---|---|---|
| Pamuklu dokuma, sanforlu | %1–3 | Ön çektirme artık çekmeyi düşürür; en yönü genellikle daha az |
| Pamuklu dokuma, ham / sanforsuz denim | %5–10 | Yıkamalı ürünlerde test, yıkamahanenin gerçek reçetesiyle yapılır |
| Pamuklu örme (süprem, interlok, ribana) | %3–8 | Kompaktlanmış kumaşta alt sınır; en yönünde uzama görülebilir |
| Likralı örme | %5–10 | Elastan oranı arttıkça artar; serim öncesi dinlendirme ayrıca şart |
| Viskon / modal | %3–6 | Islakken boyut kararlılığı düşük; kurutma yöntemi sonucu değiştirir |
| Polyester / naylon | %0–2 | Isıl fikse edilmişse çok düşük; tamburlu kurutucuda ısıl çekme eklenir |
| Yünlü | %2–5 | Keçeleşme riski; yıkama programı ve sıcaklık belirleyici |
7. Kesimhanede Çekme Yönetimi: 5 Kural
Pay kalıpta hesaplanır ama kesimhanede korunur ya da kaybedilir. Beş kural:
Aynı kumaşın farklı partileri farklı çeker. Boy çekmesi arasında %1’den fazla fark olan partiler aynı pastala girmez; ayrı pastal ve ayrı pay kullanılır. Numune, top kontrol makinesinde açılırken alınır: kalite kontrol, metraj ölçümü ve çekme numunesi tek adımda tamamlanır.
Relaksasyon çekmesi paya girmez; serimden önce çıkarılır. Top 12–24 saat açık bekletilir ya da sallama makinesi sarım gerginliğini alır, kumaş bekletilmeden serime girer. Dinlendirilmemiş kumaşa pay vermek iki çekmeyi karıştırır: pay şişer, ölçü yine tutmaz.
Hesaplanan pay gergin serimde kaybolur: %2 serim gerginliği, %5 payın neredeyse yarısını götürür ve parça kesildiği anda kalıptan küçük çıkar. Besleme hızını kat hızıyla eşleyen otomatik serim (dancer bar ve encoder) payı pastala taşır; ayrıntı için tansiyonsuz serim yazısına bakın.
İlk pastaldan birkaç parçayı kesimden bir saat sonra kalıpla kıyaslayın; ±0,5 cm dışındaysa serimde sorun vardır. Üretim onayı için bir numune dikilip ürün talimatıyla yıkanır (AATCC 150 / ISO 5077 giysi testi): yıkama sonrası ölçü tabloya oturuyorsa pay doğrudur.
Parti numarası, boy ve en çekmesi, yıkama programı ve girilen pay tek tabloda tutulur. Aynı tedarikçinin sonraki partisinde başlangıç değeri hazırdır; sapma büyüyorsa tedarikçi karnesine işlenir. Bu kayıt, kesimhane ile kalıphane arasındaki en ucuz sigortadır.
Sık Yapılan 6 Hata
- Tek testle bütün sezona pay vermek. Parti değişir, çekme değişir; ikinci partide beden kayar.
- Yalnız boyda hesaplamak. En çekmesi farklıdır, örmede en yönü uzayabilir bile; tek pay iki yönü birden bozar.
- Test programıyla etiket talimatını eşleştirmemek. 40 °C’de test edilen ürün 60 °C’de yıkanırsa hesap tutmaz.
- Yaklaşık formülü yüksek çekmede kullanmak. %8 çekmede her metrede 0,7 cm pay eksik kalır.
- Serim gerginliğini paya eklemek. Pay şişer, kumaş tüketimi artar; gerginlik paya değil dinlendirmeye ve serime konu olur.
- Numuneyi top başından ve kenardan almak. Topun dış katları daha gergin sarılmıştır, kenar farklı çeker; sonuç partiyi temsil etmez.
Sonuç
Çekme payı tahminle değil testle verilir: işaretle, ürünün talimatıyla yıka, boy ve en için ayrı hesapla, hedef ölçüyü (1 − çekme)’ye böl. Payı yalnızca yıkama çekmesi için kullanın; serim ve relaksasyon çekmesini dinlendirme ve tansiyonsuz serimle kaynağında çözün. Partiyi test edip çekme grubuna atayan, kaydını tutan işletmede ilk yıkamadan sonra beden şikâyeti de, “bol pay bırakma” alışkanlığıyla büyüyen kumaş tüketimi de ortadan kalkar.
Hesapladığınız Pay Serimde Kaybolmasın
Kumaş türlerinizi ve günlük metrajınızı paylaşın; sallama, tansiyonsuz serim ve kontrol makinelerini hattınıza göre önerelim, kendi kumaşınızla serim sonrası çekmeyi birlikte ölçelim.
✉ Teklif Alın Serim Makineleri Kontrol MakineleriSık Sorulan Sorular
Kumaş çekme payı nedir?
Kumaş çekme payı nasıl hesaplanır?
Kumaş çekme testi nasıl yapılır?
Kabul edilebilir kumaş çekme oranı nedir?
Çekme payı ile dikiş payı arasındaki fark nedir?
Kumaş serimden önce dinlendirilirse çekme payı gerekir mi?
Kumaş serim, kesim ve kontrol makineleri üreticisi · İstanbul · 25+ yıl · 80+ ülkeye ihracat. Kasım 2026.
